2
دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه قم/ نویسنده مسئول
چکیده
مفاد قاعده نفی سبیل، نفی هرگونه حکم از قِبل شارع است که موجب تسلط شخص کافر بر شخص مسلمان یا کفار بر مسلمانان شود. مهمترین دلیل این قاعده، آیه 141 سوره نساء و نبوی علوّ است، ولی در مفاد آیه و نبوی، برای قاعده نفی سبیل بحثهای فراوانی شده است. مهمترین اشکال در دلالت آیه نفی سبیل، اجمال در مفاد آن بهخاطر سیاق آیه و بهخاطر تفسیر آن در روایات برخلاف قرائت مشهور است. نبوی علوّ نیز بهخاطر ضعف در سند و اجمال در مفاد آن، در دلالت بر قاعده ناتمام است؛ زیرا این روایت، ظهور در علوّ اسلام بر کفر دارد، نه مسلمانان بر کفار؛ بنابراین بیش از برتری اسلام بر کفر، ازحیث حجیت و برهان دلالت ندارد. مورد آیه رکون نیز شخص ظالم و اعتماد به اوست و با موضوع نفی سبیل که کافر و سلطه او میباشد، متفاوت است. همچنین آیه ولایت درباره مسئله دوستی و مودت طرفینی است و دلالت بر نفی سلطه و سبیل ندارد. ازنظر نویسندگان، تطبیقات قاعده نفی سبیل در فروعات فقهی بهوسیله فقها ازجهت صدق عرفی عنوان سلطه، قابل مناقشه است. ازحیث کبروی نیز این قاعده بیش از نفی سلطه در سطح عمومی و اجتماعی دلالت ندارد و قاعدهای عقلائی است.
