مستندات قرآنی قاعده احترام

اصولی یامچی, محدثه; عشایری منفرد, محمد; جاور, حسین

مستندات قرآنی قاعده احترام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محدثه اصولی یامچی ¹

محمد عشایری منفرد ²

حسین جاور ³

¹ دانش پژوه سطح 4 فقه خانواده موسسه آموزش عالی معصومیه

² دانشیار گروه مترجمی مجتمع زبان، ادبیات و فرهنگ‌شناسی جامعةالمصطفی العالمیه و عضو انجمن فقه و حقوق اسلامی حوزه علمیه قم

³ دانشیار گروه حقوق خصوصی دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران و عضو انجمن فقه و حقوق اسلامی حوزه علمیه قم/ نویسنده مسئول

چکیده

قرآن کریم، سندی خلل‌ناپذیر است و برهمین‌اساس بررسی جایگاه آن در قواعد فقهی از امور انکارناپذیر می‌باشد. یکی از قواعد فقهی مهم، قاعده احترام است. باید دید این قاعده، علاوه بر اموال، چنان‌که به قاعده احترام اموال شهرت یافته است، شئون دیگر اشخاص ازجمله تمامیت جسمانی، حیثیت معنوی و شهرت و موقعیت‌های اجتماعی و مانند آن را نیز دربرمی‌گیرد یا خیر. آیا علاوه بر ابعاد درون‌دینی، ساحت‌های برون‌دینی را نیز شامل می‌شود یا خیر. همچنین به‌لحاظ سقوط‌پذیری احترام، ممکن است مستندات یا دلالت مستندات آن تفاوت داشته باشد (مسئله پژوهش). نوشتار حاضر در پرتو روش اکتشافی (روش پژوهش) نشان می‌دهد که دو طیف آیات را می‌توان مبنای قاعده احترام درنظر گرفت: یک دسته آیات عام مانند آیه «وَ لَاتَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیاءَهُمْ» و آیه نهی از ایذا که بر احترام همه شئون و نهی از نقض احترام آنها دلالت دارند؛ دسته دیگر، آیات خاص که درباره هریک از شئون محترم، در امور مالی، جانی و حیثیت‌های معنوی دلالت دارند. استثناپذیری آیات یادشده، هم در جنبه ایجابی و ایجاد محدوده مصون از تعرض و هتک و عصمت حیثیت‌های اشخاص پذیرفتنی است، هم ازجهت سلبی و در موارد سقوط احترام مانند هنجارشکنی آشکار، استحقاق بر تشهیر و مجازات‌های ترذیلی و سالب حیات. همچنین در ممنوعیت تعرض به شئون محترم، میان احترام أصالی و عَرَضی تفاوتی نیست و وجود عبارت «مؤمن» و «مسلم» در برخی مستندات، از باب غلبه بوده و جنبه احترازی ندارد؛ ازاین‌رو به تحدید قلمرو موضوعی احترام نمی‌انجامد (دستاوردهای پژوهش).

کلیدواژه‌ها

قاعده احترام، حیثیت معنوی اشخاص، تمامیت جسمانی، مال، احترام سقوط‌پذیر، جنبه‌های ایجابی و سلبی احترام