پارادوکس غفران و ضمان: تحلیل تطبیقی مبانی استثناء حقوق‌الناس از قاعده جب (با محوریت آیه ۳۸ سوره انفال)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر پسا دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد(پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی) ، شماره تماس: 09142353876، reza.mollazadehyamchi@alumni.um.ac.ir

2 فارغ التحصیل گروه فقه، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

3 استاد یار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائن، ایران، رایانامه: keshavarzvm@buqaen.ac.ir

چکیده
این پژوهش به تحلیل تزاحم بنیادین میان «قاعده جب» (الإسلام یجبّ ما قبله) به مثابه یک اصل امتنانی و فراگیر، و «اصل عدالت» در لزوم پاسداری از حقوق الناس می‌پردازد. این مقاله با روش تحلیل محتوای کیفی و تحلیل تطبیقی متون فقهی و تفسیری مذاهب اسلامی، و با محوریت آیه ۳۸ سوره انفال، مبانی نظری و فلسفه استثنای حقوق الناس از عمومیت این قاعده را واکاوی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که علی‌رغم اجماع فقها بر سقوط حقوق الله (مانند قضای عبادات) , گرایش غالب و قاطع در فقه اسلامی، استثنای حقوق الناس (شامل دیون مالی، ضمانات و حق قصاص) از عمومیت این قاعده و عدم سقوط آنهاست. فلسفه این استثناء بر سه مبنای درهم‌تنیده استوار است: نخست، مبنای کلامی-عدالت‌محور که بر اساس قبح ذاتی ظلم به غیر و تفکیک ماهوی میان حق‌الله و حق‌الناس، اجازه نمی‌دهد رحمت الهی به تضییع حق مخلوق منجر شود. دوم، مبنای فقهی-اصولی که با تحلیل ماهیت «امتنانی» قاعده و به‌کارگیری راهکارهای حل تعارض ادله مانند تخصیص یا حکومت، ادله حفظ حقوق را مقدم می‌دارد. و سوم، مبنای اجتماعی-نظام‌محور که بر ضرورت حفظ نظم عمومی و امنیت حقوقی و اقتصادی جامعه برای جلوگیری از هرج‌ومرج تأکید می‌کند. در نهایت، این تحقیق نتیجه می‌گیرد که استثنای حقوق الناس نه تضعیف قاعده جب، بلکه نشانگر سازوکار هوشمندانه نظام حقوقی اسلام در ایجاد موازنه میان رحمت فردی، عدالت اجتماعی و مصلحت عمومی است.

کلیدواژه‌ها



مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 05 مهر 1405